Najpierw były ogień i woda, ale rybacy nie zdołali nikogo uratować

Na początku ludzie myśleli, że tonie statek. Kiedy łódź rybacka podpłynęła bliżej, okazało się, że ogień wydobywa się wprost z oceanu. Skorupa ziemska pękła pod wodą, magma wulkaniczna wystrzeliła w górę, rozpoczęły się wybuchy pary, a w niebo poleciały wulkaniczne „bomby”. Tak powstał nowy ląd. W ciągu kilku dni miejsce to stało się obiektem światowego zainteresowania. Przybyli dziennikarze i naukowcy, a morze wokół wyspy wrzało od potoków lawy. Narodziny nowego lądu były niemal mityczne zarówno pod względem dramatyzmu, jak i znaczenia dla nauki.

W imię ognia i Elvisa – między legendą a popularnym humorem

Wyspę nazwano na cześć Surtra, nordyckiego władcy ognistych olbrzymów. Islandczycy jednak często żartobliwie nazywali noworodka „Presleyem”, ponieważ jego kontury przypominały im fryzurę króla rock’n’rolla. Ta podwójna nazwa odzwierciedlała zarówno starożytną tradycję, jak i ludowe poczucie humoru w obliczu klęski żywiołowej. Fakt, że kilka dni po erupcji wyspa miała już kształt, o którym mogli dyskutować poeci i muzycy, pokazał, jak szybko może kształtować się nie tylko krajobraz, ale także kulturowy wizerunek miejsca.

Jak działa zasada ochrony kolonizacji

Aby uniknąć zakłóceń naturalnej kolonizacji i zachować czystość eksperymentu, naukowcy ograniczyli masowy dostęp do wyspy. Badacze przebywający na Surtsey przestrzegają ścisłych protokołów higienicznych, aby uniknąć wprowadzania obcych nasion lub owadów. Dozwolone są tylko krótkotrwałe pobyty, a jedynym schronieniem jest niewielka chatka do noclegu. Niemniej jednak prawie doszło do incydentu ekologicznego, gdy kawałki pomidora z posiłku jednego z naukowców trafiły do gleby. Rośliny, które wykiełkowały, zostały niezwłocznie usunięte bez trwałych skutków dla ekosystemu.

Miesiące zamiast milionów lat – jak kształtowała się rzeźba terenu Surtsey

Geolodzy byli zdumieni, że zatoki, klify, wąwozy i głazy – formy zwykle przypisywane tysiącleciom erozji – pojawiły się na Surtsey w ciągu kilku miesięcy. Do końca stycznia 1964 roku czapa wulkaniczna podniosła się do pięćdziesięciu metrów. Połączenie potoków lawy, erozji pływowej i mechanicznego kruszenia skał stworzyło zaskakująco zróżnicowaną rzeźbę terenu. Szybkie dojrzewanie krajobrazu Surtsey zaskoczyło naukowców. Tam, gdzie działają potężne siły, natura może gwałtownie przyspieszyć.

Narodziny zieleni — od bakterii do drzew

Już wiosną 1965 roku (zaledwie kilka miesięcy po narodzinach Surtsey) przez czarny piasek przebił się pęd gorczycy morskiej. Nowo powstała wyspa została najpierw skolonizowana przez mikroby i pleśnie. Następnie pojawiły się trawy i zboża. Mchy pojawiły się w 1967 roku, a porosty — w 1970. Do połowy lat 80. na wyspie zadomowiło się ponad dwadzieścia gatunków roślin. W 1998 roku odnotowano pierwszy krzew, wierzbę (Salix phylicifolia). Do 2008 roku udokumentowano około siedemdziesięciu gatunków roślin. Każdego roku pojawia się od dwóch do pięciu nowych kolonistów.

Nieoczekiwany ładunek — pająki i chrząszcze dostarczone

Ludzie, którzy po raz pierwszy odwiedzili wyspę w 1964 roku, spotkali tam muchy i pająki. Pająki używały jedwabnych nici do przemierzania morza, natomiast chrząszcze i małe bezkręgowce przybywały tratwami, przyczepione do dryfujących wodorostów. Ptaki przenosiły nasiona, a niektóre organizmy wykorzystywały pływającą roślinność jako środek transportu. To naturalne przenoszenie gatunków, bez ingerencji człowieka, skłoniło naukowców ponownego przemyślenia dalekosiężnych powiązań ekologicznych, w których prądy oceaniczne i wiatr działają jak kurierzy dla organizmów żywych.

Źródło życia — jak ptaki zamieniły skałę w oazę

Ptaki stały się kluczowymi czynnikami odrodzenia Surtsey. Przynosiły nasiona w żołądkach i wzbogacały glebę nawozem bogatym w azot i fosfor. W 1970 roku wyspa gościła pierwsze pisklęta. Początkowo osiedliły się tam ptaki morskie i nurniki, budując gniazda z kamieni i trzymając się blisko klifów. Jesienią 1985 roku przybyła para ptaków gniazdujących na ziemi i uwiła gniazdo z roślin na nizinach lawowych. Z każdym kolejnym sezonem przybywało coraz więcej osobników tego gatunku, aż w końcu na Surtsey powstała stała kolonia licząca kilkaset par.

Ekstremalne warunki dla ludzi — samotna chata na krańcu świata

Na wyspie stoi prosta chata, w której mogą nocować tylko zaproszeni badacze. Od 2009 roku działa tam stacja meteorologiczna, a kamery monitorujące rejestrują zmiany klimatu oraz zmiany flory i fauny. Protokoły badawcze wymagają sterylizacji obuwia i ścisłej kontroli rzeczy osobistych. Dla naukowców warunki są ekstremalne, ale otrzymują oni rzadki przywilej: mogą obserwować przyspieszone formowanie się ekosystemu, dokumentować nowe gatunki i rejestrować, jak ląd zasiedla się bez bezpośredniej ingerencji człowieka.

Wbrew przewidywaniom — jak długo przetrwa Surtsey?

Ocean, który dał Surtsey życie, stopniowo je zabiera. W ciągu dekad powierzchnia wyspy skurczyła się prawie o połowę, choć jej bazaltowe jądro pozostaje względnie odporne. Geolodzy nie są zgodni: niektórzy twierdzą, że równiny popiołowe zostaną całkowicie zmyte w ciągu stulecia, inni wierzą, że wyspa w końcu się ustabilizuje. W każdym razie wyspa Surtsey spełniła już swoją największą rolę, pokazując, że czasem trzeba ustąpić miejsca naturze. Życie na wyspie można również obserwować za pomocą kamery internetowej stacji meteorologicznej.