Francis Halzen i IceCube: teleskop ukryty w lodach Antarktydy

Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki w 2026 roku otrzymał Amerykanin Francis Halzen za stworzenie obserwatorium neutrinowego IceCube na biegunie południowym. Wykorzystał on kilometr sześcienny antarktycznego lodu, sięgającego głębokości około 2,5 km, jako gigantyczny detektor optyczny. Ponad 5 tys. modułów światłoczułych rejestruje promieniowanie Czerenkowa, czyli krótkie błyski niebieskiego światła powstające, gdy cząstki naładowane, wyemitowane w wyniku oddziaływania wysokoenergetycznych neutrin kosmicznych z materią, przemieszczają się w lodzie. Dzięki temu IceCube umożliwia badanie jednych z najbardziej energetycznych zjawisk we Wszechświecie.

Anne Carson: antyczna tragedia w awangardowej odsłonie

Literacką Nagrodę Nobla przyznano kanadyjskiej pisarce, poetce i filolożce Anne Carson. Szwedzka Akademia doceniła jej twórczość za odważne i nowatorskie połączenie tradycji antycznej z formami współczesnej literatury. Carson interpretuje i przekłada dzieła Eurypidesa oraz Safony, nadając starożytnym opowieściom o namiętności, wojnie i stracie nowe życie w poetyckich narracjach, literackich kolażach i esejach filozoficznych. Jej twórczość podejmuje również temat ludzkiego cierpienia i pamięci, ukazując, jak silnie dziedzictwo starożytności pozostaje związane z doświadczeniami współczesnego świata.

Peter Hegemann i Georg Nagel: przełom w badaniach układu nerwowego

Niemieccy biofizycy Peter Hegemann i Georg Nagel zostali wyróżnieni za odkrycie mechanizmu, który umożliwił rozwój optogenetyki. Naukowcy zbadali rodopsyny kanałowe – wyjątkowe białka występujące u jednokomórkowych zielonych alg, które reagują na światło i umożliwiają przepływ jonów przez błony komórkowe. Wykazali, że mechanizm ten można wykorzystać również w komórkach zwierzęcych, by kontrolować aktywność neuronów za pomocą impulsów świetlnych. Połączenie badań nad podstawowymi procesami biofizycznymi z dalszym rozwojem optogenetyki otworzyło nowe możliwości precyzyjnego badania i kontrolowania działania układu nerwowego.

Karl Deisseroth: światło, które steruje neuronami

Amerykański neurobiolog i psychiatra Karl Deisseroth został wyróżniony za rozwój optogenetyki – metody, która zrewolucjonizowała badania nad mózgiem. Naukowiec opracował techniki pozwalające umieszczać białka światłoczułe w błonach wybranych neuronów, dzięki czemu ich aktywność można precyzyjnie pobudzać lub hamować za pomocą impulsów światła dostarczanego przez cienkie światłowody. Podejście to umożliwiło szczegółowe badanie obwodów neuronalnych odpowiedzialnych m.in. za strach, agresję, sen i uzależnienia. Optogenetyka stała się jednym z najważniejszych narzędzi współczesnej neuronauki, pozwalając nie tylko obserwować aktywność mózgu, lecz także eksperymentalnie sprawdzać, jak poszczególne obwody wpływają na jego funkcjonowanie.

Henri Kagan: przełom w kontroli reakcji chemicznych

Francuski chemik Henri Kagan, specjalizujący się w syntezie organicznej, został wyróżniony za badania nad katalizą asymetryczną i odkrycie nieliniowych efektów w reakcjach chemicznych. Wiele cząsteczek biologicznych występuje w dwóch lustrzanych formach, zwanych enancjomerami. Choć mają ten sam skład chemiczny, ich przestrzenna budowa może decydować o odmiennych właściwościach. Kagan wykazał, że dzięki efektom nieliniowym nawet katalizator o niepełnej czystości może prowadzić do znacznego zwiększenia udziału pożądanego enancjomeru w reakcji. Odkrycie to poszerzyło możliwości precyzyjnego kontrolowania struktury cząsteczek, co ma istotne znaczenie m.in. dla syntezy leków i rozwoju chemii organicznej.

Kenso Soai: początki życia pod lupą

Japoński chemik Kenso Soai został wyróżniony za odkrycie zjawiska znanego jako reakcja Soaia, które pozwoliło lepiej zrozumieć mechanizmy autokatalizy asymetrycznej. W tym procesie powstający związek chemiczny sam przyspiesza reakcję prowadzącą do wytwarzania kolejnych jego cząsteczek o tej samej konfiguracji przestrzennej. Nawet minimalna początkowa przewaga jednego enancjomeru może z czasem ulec znacznemu wzmocnieniu, ograniczając udział jego lustrzanego odpowiednika. Odkrycie to ma istotne znaczenie dla badań nad homochiralnością, czyli występowaniem w organizmach żywych cząsteczek o określonej orientacji przestrzennej. Pomaga również zgłębiać jedną z fundamentalnych zagadek nauki: dlaczego życie na Ziemi wykorzystuje niemal wyłącznie określone formy chiralne, m.in. prawoskrętną helisę DNA i lewoskrętne aminokwasy.

Robert Hall i Michael Woodford: mikroekonomia w służbie stabilności gospodarczej

Amerykańscy ekonomiści Robert Hall i Michael Woodford zostali wyróżnieni za rozwój mikroekonomicznych podstaw stabilizacji makroekonomicznej. Opracowane przez nich modele matematyczne pokazują, jak decyzje gospodarstw domowych i przedsiębiorstw wpływają na procesy zachodzące w całej gospodarce, w tym inflację i sytuację na rynku pracy. Badania Woodforda przyczyniły się do rozwoju nowoczesnej polityki pieniężnej, w szczególności strategii celu inflacyjnego, stosowanej m.in. przez Rezerwę Federalną i Europejski Bank Centralny. Dorobek ekonomistów pomógł lepiej wyjaśnić, w jaki sposób banki centralne mogą dostosowywać stopy procentowe do zmieniających się warunków gospodarczych i ograniczać skutki szoków cenowych.